خود نمىپنداشتم كه روزى تصحيح و تحقيق تفسير نامهء كلان او ، دقائق التّأويل و حقائق التّنزيل ، از دستم بر آيد و اين افتخار را بيابم كه متنى ويراسته از اين نگارش ماندگار به اهل تفسير و قرآن پژوهى ارائه دهم . اكنون خداى را بر اين نواخت بزرگ شكر مىكنم و از او مىخواهم كه مرا در خدمت به ميراث مكتوب ايران و اسلام كامياب بدارد . در طول تاريخ تابناك تمدّن إسلامي ، قرائت قرآن مجيد و از بر كردن آن ، از مهمترين اشتغالات مسلمانان بوده است ؛ « عبارات آن بر زبان گويندگان و خامهء نويسندگان جارى بود . . . خطيبان و نويسندگان أسلوب آن را در خطابه‌ها و نوشته‌هاى خود اقتباس مىكردند و در مؤلّفات خود به آيات آن تمثّل مىجستند . . . گذشته از علوم شرعي ، حتّى در دانشهاى زبان شناختى نيز به نصوص و آيات آن استشهاد مىكردند . مثلا تنها در كتاب سيبويه ، به متجاوز از 300 آيه استشهاد شده است . بويژه اهل بلاغت مىكوشيدند گفتار يا نوشتار خود را به آيه‌اى يا جزئى از قرآن مجيد - و بعدها حديث - ترصيع كنند . اندك اندك كار به جايى كشيده بود ، يعنى اشتغال ايشان به حفظ قرآن و قرائت و تفهّم آن چنان عميق شده بود ، كه اگر كسى حرفى يا كلمه‌اى مىگفت شنونده به همهء آيه و معنى آن توجّه مىيافت ؛ و . . . بسيار اتّفاق مىافتاد كه يك كلمه را به رمز به كار مىبردند و طبيعى بود كه عارف تمام آيه و محتواى آن را در مىيافت ، هر چند براى عدّه‌اى حقيقت امر پوشيده مىماند . » 1 در اين ميان ، « تفسير » مهمترين دانش در حوزهء دانشهاى قرآنى بوده و هست كه بيشترينهء دانشهاى ديگر قرآنى به گونه‌اى در خدمت وى بوده‌اند . اگر كسى بخواهد بهره‌اى از كوشش دير سال مسلمانان را در نگارش تفسيرنامه‌هاى قرآنى دريابد ، كافى است كه از فهرستنامه‌هاى پيشينيان ، تنها ، « الفن الثالث » از « المقالة الاولى » ى كتاب الفهرست ابن نديم 2 را ببيند و بنگرد كه ابن نديم ذيل « تسمية الكتب المصنّفة في تفسير القرآن » چند كتاب تفسير را نام مىبرد . 3 خوراى نگرش ، اين كه الفهرست از فهرستنامه‌هاى آغازين إسلامي است و اگر تنها براى احصاء آن تفسيرنامه‌هاى شيعى كه مرحوم علّامه حاج شيخ آقابزرگ طهرانى - قدّس سرّه - نام آنها را گرد آورده به نامهء پرمايهء الذّريعة إلى تصانيف الشّيعة رجوع كنيم ، با فهرستى حيرت انگيز از نام و مشخّصات تفسيرنامه‌هاى موجود و از ميان رفته رويارو خواهيم شد .